powrót do góry

Kontakt: lp.surtet@kezsybz

Być Tetrusem

Kontakt

lp.surtet@kezsybz

Leczenie uszkodzonego rdzenia kręgowego

Tatiana Coelho-Sampaioi i polilaminina

Badania nad paraplegią i tetraplegią

Dostępność leczenia rdzenia kręgowego

Czy brazylijscy naukowcy znaleźli sposób na regenerację rdzenia kręgowego? Polilaminina daje nadzieję osobom z paraplegią i tetraplegią

Regeneracja rdzenia kręgowego w Brazylii

Czy po latach życia z paraliżem będzie kiedyś możliwe odzyskanie sprawności? To pytanie od dziesięcioleci zadają sobie osoby po urazach rdzenia kręgowego, ich rodziny oraz naukowcy poszukujący skutecznych metod leczenia. Jednym z najbardziej interesujących kierunków badań jest polilaminina – eksperymentalna substancja opracowana przez brazylijski zespół badawczy pod kierownictwem prof. Tatiany Coelho-Sampaio. Wstępne wyniki badań na ludziach wzbudziły duże zainteresowanie, ponieważ u części pacjentów zaobserwowano poprawę funkcji neurologicznych. Czy rzeczywiście zbliżamy się do przełomu w leczeniu uszkodzonego rdzenia kręgowego?

Uszkodzony rdzeń kręgowy – dlaczego tak trudno go naprawić?

Rdzeń kręgowy jest jedną z najważniejszych struktur ludzkiego układu nerwowego. Przebiega wewnątrz kręgosłupa i stanowi główną drogę komunikacji pomiędzy mózgiem a pozostałymi częściami organizmu. Dzięki niemu możemy poruszać kończynami, odczuwać dotyk, temperaturę i ból, a także kontrolować wiele procesów zachodzących w naszym ciele.

Poważny uraz rdzenia kręgowego może przerwać lub uszkodzić przebiegające przez niego drogi nerwowe. Konsekwencją jest utrata części lub wszystkich funkcji ruchowych i czuciowych poniżej poziomu uszkodzenia. W zależności od wysokości urazu oraz jego rozległości może dojść do paraplegii, czyli porażenia kończyn dolnych, albo tetraplegii, obejmującej również kończyny górne.

Problem polega na tym, że komórki nerwowe ośrodkowego układu nerwowego mają bardzo ograniczoną zdolność samodzielnej regeneracji. Po urazie dochodzi nie tylko do bezpośredniego zniszczenia części włókien nerwowych, ale również do rozwoju wtórnych procesów uszkadzających tkankę. Pojawia się stan zapalny, obumieranie komórek, zaburzenia ukrwienia oraz powstawanie blizny glejowej, która utrudnia odrastanie aksonów.

Aksony to długie wypustki komórek nerwowych, za pośrednictwem których przekazywane są impulsy elektryczne. Jeżeli zostaną przerwane, komunikacja pomiędzy mózgiem a określonymi obszarami ciała może zostać poważnie ograniczona. Właśnie dlatego medycyna od wielu lat poszukuje sposobu, który pozwoliłby nie tylko zabezpieczyć miejsce urazu, ale również stworzyć warunki do odbudowy połączeń nerwowych.

Prof. Tatiana Coelho-Sampaio – brazylijska naukowczyni, która postawiła na lamininę

Prof. Tatiana Coelho-Sampaio

Jedną z osób zaangażowanych w poszukiwanie nowych możliwości leczenia uszkodzeń układu nerwowego jest prof. Tatiana Coelho-Sampaio, brazylijska biolog związana z Federalnym Uniwersytetem w Rio de Janeiro (UFRJ). Jej zainteresowania naukowe koncentrują się między innymi na macierzy zewnątrzkomórkowej, czyli strukturze otaczającej komórki i wpływającej na ich funkcjonowanie, przemieszczanie się oraz wzrost.

Szczególną uwagę badaczki zwróciła laminina. Jest to naturalne białko występujące w organizmie człowieka, będące jednym z ważnych składników błony podstawnej. Pełni funkcję swoistego rusztowania dla komórek, a także uczestniczy w regulowaniu ich zachowania. Laminina odgrywa również istotną rolę w rozwoju układu nerwowego. Może wpływać na wzrost wypustek neuronów i wspierać procesy związane z tworzeniem połączeń nerwowych.

Badania prowadzone przez brazylijski zespół doprowadziły do opracowania polilamininy. Nie jest to po prostu zwykła laminina, lecz specjalnie przygotowana postać tego białka, której właściwości mają sprzyjać procesom regeneracyjnym. W założeniu naukowców substancja ma stworzyć w miejscu uszkodzenia środowisko bardziej przyjazne dla odrastających włókien nerwowych. To właśnie ten mechanizm stanowi podstawę całego projektu.

Jak działa polilaminina i dlaczego naukowcy wiążą z nią tak duże nadzieje?

Najprościej mówiąc, polilaminina ma pełnić funkcję biologicznego rusztowania, które może ułatwiać komórkom nerwowym wzrost i odbudowę połączeń. W zdrowym organizmie laminina uczestniczy w tworzeniu środowiska sprzyjającego rozwojowi i funkcjonowaniu komórek. Brazylijscy naukowcy postanowili wykorzystać te właściwości do stworzenia substancji, która mogłaby pomóc w naprawie uszkodzonego układu nerwowego.

W procesie polimeryzacji cząsteczki lamininy łączą się w większe struktury. Tak powstaje polilaminina, której właściwości biologiczne mogą wspierać wzrost wypustek neuronów. W przypadku urazu rdzenia kręgowego szczególnie ważna jest możliwość odrastania aksonów. Jeżeli udałoby się doprowadzić do ich ponownego połączenia z odpowiednimi strukturami nerwowymi, mogłoby to potencjalnie umożliwić odzyskanie części funkcji utraconych w wyniku urazu.

Nie chodzi więc wyłącznie o pobudzenie komórek do wzrostu, ale o stworzenie warunków, w których odbudowane włókna nerwowe będą mogły ponownie przekazywać sygnały. Trzeba jednak podkreślić, że dokładny mechanizm działania polilamininy w leczeniu urazów rdzenia kręgowego nie został jeszcze w pełni poznany. Naukowcy nadal badają, w jaki sposób substancja oddziałuje na komórki nerwowe i struktury znajdujące się w miejscu uszkodzenia.

Od eksperymentów na zwierzętach do pierwszych badań na ludziach

Zanim polilaminina została zastosowana u ludzi, przeprowadzono szereg eksperymentów laboratoryjnych oraz badań na zwierzętach. Wyniki doświadczeń na szczurach były zachęcające. Naukowcy obserwowali poprawę funkcji ruchowych po zastosowaniu substancji w miejscu uszkodzenia rdzenia kręgowego. Właśnie te obserwacje stały się podstawą do podjęcia prób wykorzystania polilamininy w leczeniu ludzi.

Kolejnym krokiem było przeprowadzenie pierwszego badania pilotażowego z udziałem pacjentów po ciężkich urazach rdzenia kręgowego. Badanie rozpoczęto w grudniu 2016 roku. Objęło ono osiem osób z całkowitym uszkodzeniem rdzenia kręgowego, zakwalifikowanych do kategorii AIS A. Byli to pacjenci z urazami na różnych wysokościach – od odcinka szyjnego C4 do piersiowego T12.

Co szczególnie istotne, wśród uczestników znajdowały się zarówno osoby z tetraplegią, jak i paraplegią. Polilamininę podawano bezpośrednio do rdzenia kręgowego, w okolicy miejsca uszkodzenia. Zabieg wykonywano w związku z operacją neurochirurgiczną. Średni czas od urazu do podania substancji wynosił zaledwie 2,3 dnia.

Pacjenci otrzymali jednorazową dawkę wynoszącą 1 mikrogram na kilogram masy ciała. Następnie byli obserwowani przez 12 miesięcy. Celem badania była przede wszystkim ocena bezpieczeństwa i możliwości zastosowania takiej metody u ludzi. Obserwowano również zmiany neurologiczne, które mogły wskazywać na potencjalne działanie regeneracyjne.

Wyniki pierwszego badania – sześć osób uzyskało poprawę neurologiczną

Największe zainteresowanie wzbudziły wyniki dotyczące zmian w stanie neurologicznym uczestników. U sześciu z ośmiu pacjentów odnotowano poprawę o co najmniej dwa stopnie w skali AIS. Pięć osób osiągnęło kategorię AIS C, a jedna AIS D. W przypadku jednego uczestnika, który uzyskał kategorię AIS C, poprawę odnotowano przed jego śmiercią w trakcie obserwacji.

To wyniki, które z pewnością zasługują na uwagę. Szczególnie dlatego, że badanie dotyczyło osób początkowo zakwalifikowanych do kategorii AIS A, oznaczającej neurologicznie całkowite uszkodzenie rdzenia kręgowego. Warto jednak wyjaśnić, co właściwie oznaczają poszczególne kategorie.

Skala AIS (ASIA Impairment Scale) jest międzynarodowym narzędziem wykorzystywanym do oceny stopnia uszkodzenia rdzenia kręgowego.

  • AIS A – uszkodzenie neurologicznie całkowite. Nie stwierdza się zachowanej funkcji czuciowej ani ruchowej w najniższych segmentach krzyżowych S4–S5.
  • AIS B – zachowana jest funkcja czuciowa poniżej poziomu uszkodzenia, ale nie ma odpowiedniej funkcji ruchowej.
  • AIS C – zachowana jest funkcja ruchowa poniżej poziomu uszkodzenia, jednak większość ocenianych mięśni ma siłę poniżej 3 w skali Lovetta.
  • AIS D – funkcja ruchowa jest lepiej zachowana, a co najmniej połowa ocenianych mięśni poniżej poziomu uszkodzenia osiąga siłę co najmniej 3.
  • AIS E – prawidłowe funkcje ruchowe i czuciowe w badaniu neurologicznym.

Przejście z AIS A do AIS C lub D jest więc istotną zmianą neurologiczną. Nie oznacza jednak automatycznie odzyskania pełnej sprawności, samodzielnego chodzenia czy powrotu do wcześniejszego życia. W trzech przypadkach poprawie w badaniu neurologicznym towarzyszyły również korzystne zmiany w badaniach potencjałów wywołanych. Są to badania pozwalające oceniać przewodzenie sygnałów w drogach nerwowych.

Niestety, w trakcie rocznej obserwacji zmarło trzech uczestników eksperymentu. Zgony zostały przeanalizowane przez brazylijską komisję etyczną oraz niezależnego konsultanta. Nie uznano ich za związane z zastosowaniem polilamininy. Wyniki badania opublikowano 4 sierpnia 2026 roku w czasopiśmie naukowym "Spinal Cord", należącym do wydawnictwa Nature.

To ważny moment dla projektu, ponieważ dane z pierwszych prób na ludziach zostały przedstawione w recenzowanej publikacji naukowej, a nie tylko w medialnych doniesieniach. Jednocześnie autorzy publikacji wyraźnie zaznaczyli, że ze względu na niewielką liczbę uczestników i brak grupy kontrolnej nie można na tej podstawie potwierdzić skuteczności polilamininy.

Dlaczego te wyniki nie oznaczają jeszcze przełomu w leczeniu paraplegii i tetraplegii?

Warto zatrzymać się przy jednym bardzo ważnym zagadnieniu. Osoby z całkowitym uszkodzeniem rdzenia kręgowego mają niewielką szansę na samoistne odzyskanie istotnych funkcji ruchowych, ale nie jest ona zerowa. W pierwszych miesiącach po urazie może dochodzić do naturalnych zmian neurologicznych. Wpływ mają również leczenie operacyjne, rehabilitacja oraz indywidualne różnice pomiędzy pacjentami.

Dlatego nawet jeżeli u sześciu uczestników badania nastąpiła poprawa, nie można jednoznacznie stwierdzić, że jej przyczyną była polilaminina. Aby to udowodnić, potrzebne są badania z większą liczbą uczestników, odpowiednio dobraną grupą kontrolną oraz jasno określonymi kryteriami oceny skuteczności.

Właśnie na tym polega różnica pomiędzy obiecującym wynikiem eksperymentu a potwierdzoną metodą leczenia. Nie można również pomijać faktu, że pierwsze badanie obejmowało pacjentów, którym polilamininę podano zaledwie kilka dni po urazie. Nie były to osoby żyjące z tetraplegią lub paraplegią od kilkunastu czy kilkudziesięciu lat. To niezwykle istotne ograniczenie, o którym należy pamiętać, czytając doniesienia o brazylijskich badaniach.

2026 rok – Anvisa zezwala na rozpoczęcie kolejnego etapu badań

Badania nad regeneracją rdzenia kręgowego

W styczniu 2026 roku brazylijska agencja regulacyjna Anvisa (Agência Nacional de Vigilância Sanitária), odpowiedzialna za nadzór nad lekami i produktami medycznymi, wydała zgodę na rozpoczęcie badania klinicznego pierwszej fazy dotyczącego polilamininy. To kolejny ważny krok w rozwoju tej technologii.

W badaniach uczestniczy również brazylijska firma farmaceutyczna Cristália, która współpracuje z naukowcami z Federalnego Uniwersytetu w Rio de Janeiro nad rozwojem preparatu. Pierwszy etap badań klinicznych przewiduje udział pięciu pacjentów. Kryteria kwalifikacji są jednak bardzo konkretne.

Uczestnicy muszą mieć od 18 do 72 lat i doznać całkowitego urazowego uszkodzenia rdzenia kręgowego w odcinku piersiowym, pomiędzy kręgami T2 i T10. Od momentu urazu nie może upłynąć więcej niż 72 godziny. Wymagane jest również wskazanie do operacji odbarczenia rdzenia.

Polilaminina ma być podawana jednorazowo, bezpośrednio w okolice uszkodzenia rdzenia kręgowego, podczas zabiegu operacyjnego. Badania zaplanowano w dwóch ośrodkach medycznych w São Paulo: Hospital das Clínicas oraz Santa Casa de Misericórdia. Po zabiegu uczestnicy mają przejść rehabilitację i pozostawać pod obserwacją przez sześć miesięcy.

Rozpoczęcie tej fazy badań zapowiedziano na 24 września 2026 roku. Co ważne, pierwsza faza nie ma jeszcze udowodnić, że polilaminina przywraca sprawność. Jej podstawowym zadaniem jest ocena bezpieczeństwa podawania substancji i monitorowanie ewentualnych działań niepożądanych. Dopiero po uzyskaniu odpowiednich wyników możliwe będzie przejście do kolejnych etapów.

Trzy fazy badań – długa droga od eksperymentu do leczenia

Wprowadzenie nowego preparatu do powszechnego stosowania wymaga przejścia przez kilka etapów badań klinicznych. W przypadku polilamininy droga ta dopiero się rozpoczyna.

Faza I – bezpieczeństwo

W pierwszej fazie naukowcy sprawdzają przede wszystkim, czy zastosowanie substancji u ludzi jest bezpieczne. Obserwują reakcje organizmu, możliwe powikłania i działania niepożądane.

Faza II – skuteczność i dobór sposobu leczenia

Jeżeli pierwsza faza zakończy się pomyślnie, możliwe będzie przeprowadzenie kolejnych badań na większej grupie pacjentów. Naukowcy będą mogli dokładniej ocenić, czy polilaminina rzeczywiście przynosi korzyści neurologiczne, jak duże są te korzyści i u jakich pacjentów można je zaobserwować.

Faza III – potwierdzenie skuteczności

Na tym etapie badania obejmują jeszcze większą liczbę uczestników. Wyniki pozwalają porównać nową metodę z dotychczasowym postępowaniem medycznym i ocenić jej skuteczność oraz bezpieczeństwo w szerszej populacji. Dopiero po przejściu wymaganych etapów i uzyskaniu odpowiedniej zgody regulatora preparat mógłby zostać dopuszczony do powszechnego stosowania.

Nie ma obecnie wiarygodnej daty, kiedy polilaminina mogłaby stać się standardową metodą leczenia.

Kontrowersje wokół polilamininy i ograniczenia stosowania eksperymentalnego

Duże zainteresowanie polilamininą sprawiło, że w Brazylii zaczęły pojawiać się wnioski o możliwość jej zastosowania u pacjentów poza standardowymi badaniami klinicznymi. Tak zwany dostęp współczujący (compassionate use) umożliwia w określonych okolicznościach zastosowanie eksperymentalnego preparatu u osób z poważnymi schorzeniami, które nie mają zadowalających możliwości leczenia.

Jednak takie zastosowania nie zastępują badań klinicznych. Jeżeli pacjent otrzymuje substancję poza kontrolowanym protokołem badawczym, trudno rzetelnie ocenić, czy ewentualna poprawa jest wynikiem jej działania. W październiku 2026 roku Anvisa zdecydowała się zaostrzyć kryteria dostępu do polilamininy w ramach tej procedury. Według doniesień brazylijskiej gazety "Folha de S.Paulo" do tego czasu odnotowano 119 zastosowań preparatu w ramach dostępu współczującego oraz dziewięć zgonów pacjentów.

Agencja wskazała na konieczność ponownej oceny bezpieczeństwa, szczególnie wobec niepewności dotyczących związku pomiędzy zastosowaniem preparatu a obserwowanymi zdarzeniami. Nowe ograniczenia zbliżyły kryteria dostępu do warunków przewidzianych dla pierwszej fazy badań klinicznych. Dotyczą między innymi czasu od urazu oraz lokalizacji uszkodzenia.

Decyzja wywołała spór pomiędzy częścią środowiska badawczego a brazylijską agencją regulacyjną. Prof. Tatiana Coelho-Sampaio krytycznie odnosiła się do ograniczenia dostępu, natomiast Anvisa podkreślała konieczność zachowania odpowiednich standardów bezpieczeństwa. Ta sytuacja pokazuje, jak trudne jest znalezienie równowagi pomiędzy nadzieją pacjentów na odzyskanie sprawności a obowiązkiem ochrony ich zdrowia.

Najważniejsze pytanie: czy polilaminina może pomóc osobom z wieloletnią paraplegią i tetraplegią?

Wstępne wyniki brazylijskich badań mogą budzić nadzieję, ale trzeba jasno powiedzieć: obecnie nie ma dowodów naukowych potwierdzających, że polilaminina może przywrócić sprawność osobom, które doznały urazu rdzenia kręgowego wiele lat temu. Dotychczasowe badanie pilotażowe dotyczyło pacjentów z bardzo świeżymi urazami. Substancję podawano średnio nieco ponad dwa dni po wypadku.

W tym czasie w miejscu uszkodzenia zachodzą intensywne procesy biologiczne. Występuje stan zapalny, obumieranie części komórek, zmiany w ukrwieniu i rozwój blizny. Możliwość oddziaływania na te procesy może być inna niż w przypadku rdzenia kręgowego, który pozostaje uszkodzony od kilkunastu lub kilkudziesięciu lat. W przewlekłym urazie sytuacja jest znacznie bardziej skomplikowana. Zmienia się struktura tkanki w miejscu uszkodzenia, dochodzi do utrwalonych zmian w drogach nerwowych, a także do wtórnych zmian w mózgu i mięśniach.

Nawet gdyby udało się pobudzić wzrost nowych włókien nerwowych, konieczne byłoby jeszcze uzyskanie ich prawidłowych połączeń z odpowiednimi strukturami układu nerwowego. Odbudowa takich połączeń nie gwarantuje automatycznie odzyskania kontroli nad mięśniami, czucia czy funkcji autonomicznych. Dlatego w przyszłości szczególnie ważne będą badania obejmujące również osoby z przewlekłymi uszkodzeniami rdzenia kręgowego. Na razie jednak nie wiadomo, czy polilaminina będzie mogła być stosowana w takich przypadkach.

Co musiałoby się wydarzyć, aby polilaminina pomogła osobom po urazie rdzenia kręgowego?

Przed naukowcami stoi jeszcze wiele wyzwań. Po pierwsze, trzeba potwierdzić, że polilaminina rzeczywiście powoduje regenerację połączeń nerwowych, a obserwowane poprawy nie wynikają wyłącznie z naturalnych procesów zachodzących po urazie.

Po drugie, konieczne jest ustalenie, czy możliwe jest zastosowanie tej metody nie tylko w pierwszych dniach po wypadku, ale również po upływie wielu miesięcy lub lat.

Po trzecie, naukowcy muszą sprawdzić, czy odbudowane połączenia nerwowe umożliwiają odzyskanie konkretnych funkcji. Dla osób z tetraplegią szczególnie istotne byłoby przywrócenie choćby częściowej sprawności rąk, możliwości chwytania przedmiotów, samodzielnego wykonywania podstawowych czynności czy poprawy kontroli tułowia.

Nie mniej ważne byłyby funkcje autonomiczne, takie jak kontrola pęcherza moczowego i jelit, regulacja ciśnienia krwi czy funkcjonowanie układu oddechowego. Warto pamiętać, że nawet częściowa poprawa w tych obszarach mogłaby mieć ogromne znaczenie dla codziennego życia osób po urazach rdzenia kręgowego. Nie oznaczałoby to jednak automatycznie pełnego wyleczenia.

Czy polilaminina może być przełomem w leczeniu uszkodzonego rdzenia kręgowego?

Historia polilamininy jest jednym z ciekawszych przykładów rozwoju współczesnych badań nad regeneracją układu nerwowego. Przez wiele lat naukowcy koncentrowali się na tym, jak ograniczyć skutki urazu rdzenia kręgowego i zapobiec dalszemu uszkodzeniu tkanki nerwowej. Obecnie coraz większą uwagę poświęca się również możliwościom odbudowy przerwanych połączeń nerwowych. Badania prof. Tatiany Coelho-Sampaio wpisują się właśnie w ten kierunek.

Wyniki pierwszego eksperymentu na ludziach są interesujące i uzasadniają dalsze prowadzenie badań. Jednocześnie nie dają podstaw do ogłoszenia, że znaleziono skuteczne lekarstwo na paraplegię lub tetraplegię. Szczególnie ważne będzie uzyskanie wyników kolejnych faz badań klinicznych oraz sprawdzenie, czy potencjalne korzyści można powtórzyć u większej liczby pacjentów.

Dla osób żyjących od wielu lat z uszkodzonym rdzeniem kręgowym pozostaje jeszcze jedna niewiadoma: czy w przyszłości uda się wykorzystać tę technologię również w przypadku starych, utrwalonych urazów. Na to pytanie brazylijscy naukowcy nie mają jeszcze odpowiedzi.

Nadzieja, ale bez składania obietnic

Osoby po urazach rdzenia kręgowego od dziesięcioleci śledzą informacje o komórkach macierzystych, stymulacji elektrycznej, egzoszkieletach, terapii genowej i kolejnych metodach wspomagających regenerację układu nerwowego. Wiele z tych technologii przyniosło interesujące wyniki, ale droga od eksperymentu do powszechnie dostępnego leczenia okazuje się bardzo długa.

Polilaminina daje kolejny powód, aby z zainteresowaniem obserwować rozwój nauki. Szczególnie istotne jest to, że brazylijski zespół przeszedł już od eksperymentów laboratoryjnych do pierwszych badań klinicznych na ludziach, a wyniki pilotażu zostały opublikowane w czasopiśmie naukowym. Nie należy jednak traktować jej jako gotowej terapii ani szukać możliwości samodzielnego zdobycia preparatu.

Największą wartością tych badań będzie dopiero udowodnienie, że metoda jest bezpieczna i rzeczywiście pozwala odzyskać utracone funkcje neurologiczne. Być może w kolejnych latach dowiemy się, czy polilaminina stanie się jednym z ważnych elementów leczenia urazów rdzenia kręgowego. Być może badania doprowadzą również do opracowania metod, które w przyszłości pozwolą pomagać osobom żyjącym z tetraplegią i paraplegią od wielu lat.

Na razie pozostaje nam śledzić wyniki kolejnych eksperymentów i czekać na rzetelne odpowiedzi naukowców. Bo dla milionów osób z uszkodzonym rdzeniem kręgowym nawet częściowe odzyskanie utraconych funkcji mogłoby oznaczać ogromną zmianę w codziennym życiu.

Źródła i materiały naukowe:

  1. Publikacja naukowa: Intramedullary injection of polymerized laminin in acute traumatic spinal cord injury: a first-in-human pilot study, czasopismo "Spinal Cord", 4 sierpnia 2026 r.
  2. Anvisa – oficjalna informacja o zgodzie na badanie kliniczne polilamininy, 5 stycznia 2026 r.
  3. ReBEC – brazylijski rejestr badań klinicznych, badanie RBR-9dfvgpm.
  4. Agência Brasil – informacje o rozpoczęciu pierwszej fazy badań klinicznych, wrzesień 2026 r.
  5. Folha de S.Paulo – informacje o ograniczeniach stosowania polilamininy w ramach dostępu współczującego, październik 2026 r.